Skolioza u dzieci – kompletny przewodnik dla rodziców o wpływie zaburzeń chodu na kręgosłup (część 2)

W części pierwszej omówiliśmy wpływ zaburzeń chodu na kręgosłup. Teraz przyjrzymy się drugiemu ważnemu czynnikowi – temu, jak pracują mięśnie dziecka, gdy jest ono w ruchu i pod obciążeniem.

2. Zaburzenia aktywności mięśni w warunkach obciążenia jako przyczyna skoliozy w trakcie chodu

Aktywność mięśni w warunkach obciążenia – czyli po prostu to, jak mięśnie pracują podczas stania, chodzenia i codziennych ruchów – powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach. Pierwszy dotyczy mięśni odpowiedzialnych za ruch (mobilizatorów), drugi – mięśni odpowiedzialnych za stabilizację i podtrzymanie prawidłowej postawy (stabilizatorów).

a) Mięśnie odpowiedzialne za ruch kręgosłupa – dlaczego zawodzą przy skoliozie?

Zdaniem Lehnert-Schroth mięśnie po obu stronach kręgosłupa u dziecka ze skoliozą charakteryzują się niewydolnością – czyli po prostu nie pracują tak, jak powinny.

Wyjaśnia to prosto fizjologia mięśnia: gdy mięsień jest zbyt skrócony, traci zdolność do wytworzenia pełnej siły skurczu – nazywamy to niewydolnością czynną. Gdy z kolei jest zbyt rozciągnięty, staje się mało elastyczny i nie pozwala na pełen zakres ruchu – to niewydolność bierna.

Mówiąc prościej: wyobraź sobie gumkę recepturkę. Gdy jest zbyt mocno skręcona, nie da się jej dalej naciągnąć. Gdy jest zbyt rozluźniona, nie ma siły, by cokolwiek utrzymać. Dokładnie tak samo działa mięsień dziecka ze skoliozą – po jednej stronie kręgosłupa jest za krótki, po drugiej za długi, i żaden nie pracuje prawidłowo.

Dlatego tak ważne jest regularne rozciąganie. Rodzic lub nauczyciel wychowania fizycznego, który zauważy u dziecka przykurcze mięśni – czyli ograniczoną elastyczność przy zwykłych ćwiczeniach na lekcji – powinien jak najszybciej skonsultować to z lekarzem lub fizjoterapeutą. Nie warto czekać, aż problem się pogłębi.

Podczas chodu miednica musi wracać do pozycji neutralnej po każdym kroku – wymaga to siły mięśni po przeciwnej stronie ciała. Jeżeli mięśnie są niewydolne i do tego powrotu nie dochodzi, kręgosłup pozostaje w stanie zgięcia bocznego i rotacji przez większą część cyklu chodu. To jeden z mechanizmów, który z każdym krokiem pogłębia skrzywienie.

Badaczka Syczewska podejrzewa, że niewydolność mięśni mobilizatorów powoduje znaczne różnice w ruchomości po obu stronach kręgosłupa u dzieci ze skoliozą. Ograniczenia te są też powodowane dysfunkcjami stawów między wyrostkami kręgów – czyli drobnymi blokadami ruchomości, które dobry fizjoterapeuta z przygotowaniem w zakresie terapii manualnej jest w stanie wykryć i leczyć podczas standardowej wizyty.

Co dzieje się z kręgiem, gdy mięśnie pracują asymetrycznie?

Zdaniem Nowotnego nierównowaga mięśniowa u dzieci ze skoliozą prowadzi również do nieprawidłowego obciążania dysków międzykręgowych – czyli chrząstek między kręgami, które pełnią rolę amortyzatorów.

Konsekwencją jest niesymetryczny wzrost kręgu i jego stopniowe klinowacenie – kręg zamiast rosnąć równo, zaczyna przyjmować kształt klina, bo jedna jego strona jest stale bardziej dociśnięta niż druga. Dochodzi też do zaburzeń ukrwienia i odżywiania tych struktur.

Mówiąc prościej: wyobraź sobie, że przez wiele lat dziecko nosi ciężki plecak wyłącznie na jednym ramieniu. Kręgosłup zaczyna adaptować się do tego nierównego nacisku i trwale zmienia kształt. Asymetria mięśni działa podobnie – tylko że bez przerwy, przez cały dzień, podczas każdego ruchu.

Piszemy o tym, bo chcemy, żebyś jako rodzic wiedział, że skolioza to nie tylko kwestia wyglądu kręgosłupa na RTG. To kaskada zmian, które zachodzą w mięśniach, dyskach i samych kręgach. Im wcześniej zareagujemy – nawet gdy skrzywienie jest niewielkie – tym mniejsze ryzyko, że dojdzie do tych trudnych do odwrócenia zmian.

Możliwość przyjęcia i utrzymania prawidłowej postawy w pozycji stojącej zależy przede wszystkim od prawidłowej struktury i funkcji mięśni mobilizatorów – tych, które nadają kręgosłupowi kształt i inicjują ruch. To właśnie ta grupa mięśni decyduje o tym, czy kręgosłup dziecka będzie prosty, czy skoliotyczny. Dopiero w dalszej kolejności wspierają go mięśnie stabilizujące.

b) Mięśnie stabilizujące – cicha ochrona kręgosłupa, która przy skoliozie zawodzi

Druga grupa mięśni – stabilizatory lokalne i globalne – to mięśnie głębokie, pracujące niejako w tle. Nie wykonują dużych ruchów, ale bez przerwy podtrzymują kręgosłup i staw biodrowy w prawidłowym ustawieniu, jak niewidoczna siatka naprężona wokół kręgosłupa. Ich brak aktywności lub osłabienie prowadzi do niestabilności kręgosłupa (Richardson).

Mięśnie te pełnią też ważną rolę czuciową – to one wysyłają do mózgu sygnały o tym, w jakiej pozycji jest ciało. Zawierają wyjątkowo dużo wrzecion mięśniowych, czyli mikroskopijnych czujników rozciągnięcia, które informują układ nerwowy o każdym odchyleniu kręgosłupa od normy.

Naukowcy udowodnili, że na stabilność postawy wpływają trzy układy: czucie z mięśni i stawów, wzrok oraz błędnik (narząd równowagi w uchu wewnętrznym). Centralny Układ Nerwowy zbiera informacje ze wszystkich trzech, a następnie na bieżąco koryguje napięcie mięśni, żeby utrzymać równowagę.

Mówiąc prościej: mózg dziecka cały czas „pilnuje” postawy, wysyłając sygnały do mięśni – napnij się tu, rozluźnij tam. Gdy mięśnie stabilizujące są słabe lub uszkodzone, ten system zawodzi. Kręgosłup traci mikrostabilizację i łatwiej ulega dalszemu skrzywieniu.

Dlatego dysfunkcje mięśni stabilizujących kręgosłup i staw biodrowy – takich jak mięsień zasłonowy, lędźwiowy, bliźniacze czy czworogłowy uda – mogą przyczyniać się do progresji skrzywienia. U dzieci ze skoliozą udowodniono zmiany zarówno w strukturze, jak i funkcji tych mięśni (Fidler, Bylund, Koplan, Jowett, Nachemson i inni) oraz zmniejszenie ich siły (Richardson).

Prawidłowa praca stabilizatorów lokalnych i globalnych może zatem decydować o tym, czy skolioza będzie postępować. Odtworzenie ich funkcji – w oparciu o metodykę zbliżoną do treningu sportowego – jest koniecznym elementem skutecznej terapii. Te zależności uwzględnia m.in. metoda MRCST opracowana przez Andrzeja Stolarza.

FAQ – pytania rodziców o mięśnie, postawę i skoliozę u dzieci

Czy słabe mięśnie mogą być przyczyną skoliozy u dziecka?

Tak – osłabienie mięśni stabilizujących i mobilizujących kręgosłup jest jednym z czynników, które mogą zarówno powodować, jak i nasilać skrzywienie. Mięśnie po obu stronach kręgosłupa dziecka ze skoliozą pracują asymetrycznie – jedne są za krótkie, inne za długie – co z każdym dniem pogłębia problem. Dlatego ćwiczenia wzmacniające i rozciągające są nieodłącznym elementem leczenia skoliozy u dzieci.

Na co zwrócić uwagę podczas lekcji wychowania fizycznego dziecka ze skoliozą?

Warto obserwować, czy dziecko ma trudności z ćwiczeniami wymagającymi elastyczności – np. skłonami, zwisami czy rozciąganiem. Widoczne przykurcze mięśni, ograniczony zakres ruchu lub skarżenie się na ból po wysiłku to sygnały, które powinny skłonić rodzica do konsultacji z fizjoterapeutą. Nauczyciel wychowania fizycznego może być pierwszą osobą, która zauważy te nieprawidłowości.

Czy skolioza wpływa na dyski międzykręgowe?

Tak i to jest jeden z ważniejszych powodów, by nie zwlekać z leczeniem. Asymetria mięśni powoduje nierównomierne obciążanie dysków – chrząstek między kręgami pełniących funkcję amortyzatorów. Długotrwały asymetryczny nacisk może prowadzić do niesymetrycznego wzrostu kręgów i ich stopniowego klinowacenia, czyli trwałej zmiany kształtu. Im wcześniej wdrożone zostanie leczenie, tym mniejsze ryzyko takich zmian.

Czy dziecko ze skoliozą może normalnie uprawiać sport?

Zazwyczaj tak – aktywność fizyczna jest wręcz wskazana, ponieważ wzmacnia mięśnie stabilizujące kręgosłup. Jednak rodzaj i intensywność ćwiczeń powinny być dobrane indywidualnie przez fizjoterapeutę. Niektóre dyscypliny mogą nasilać asymetrię mięśniową (np. sporty jednostronne), inne natomiast aktywnie wspierają leczenie skoliozy u dzieci.

Jak mózg i układ nerwowy są związane ze skoliozą?

Układ nerwowy nieustannie kontroluje postawę dziecka, zbierając sygnały z mięśni, wzroku i błędnika, a następnie na bieżąco regulując napięcie mięśni. Gdy mięśnie głębokie kręgosłupa są osłabione lub zmienione przez skoliozę, wysyłają do mózgu nieprawidłowe sygnały – a mózg nie jest w stanie skutecznie korygować postawy. Dlatego w skutecznej terapii skoliozy u dzieci ważna jest nie tylko siła mięśni, ale też nauka prawidłowych wzorców ruchowych.

Po czym poznać, że leczenie skoliozy u dziecka przynosi efekty?

Poza poprawą kąta skrzywienia w RTG, warto obserwować postawę w codziennym życiu: czy dziecko stoi bardziej symetrycznie, czy mniej się garbí, czy nie przechyla miednicy na jedną stronę podczas stania. Poprawa siły i elastyczności mięśni jest często zauważalna wcześniej niż zmiany na zdjęciu rentgenowskim i jest dobrym prognostycznym sygnałem, że terapia idzie w dobrym kierunku.