ISTOTA KLASYCZNEJ FIZJOTERAPII

Jaki mechanizm motorycznego uczenia się sterowania ruchem jest wykorzystany w klasycznej fizjoterapii skolioz?

Aby odpowiedzieć na to pytanie należy przypomnieć sobie trzy zagadnienia:
1. Eksperyment Pawłowa.
2. Odruchy bezwarunkowe i odruchy warunkowe.
3. Behawioryzm.

1. Eksperyment Pawłowa.
Pawłow w swoim eksperymencie z psami zauważył, że psy ślinią się na widok jedzenia, jednak nie robią tego na dźwięk gwizdka. Uruchomił dźwięk gwizdka wraz z jedzeniem. Po pewnym czasie psy zaczęły się ślinić już na gwizdanie i karma nie była do tego potrzebna. Pawłow odkrył następującą prawidłowość: bodźcem pierwotnym (bezwarunkowym) jest kontakt pokarmu ze śluzówką jamy
ustnej, stanowiący bezwarunkową reakcję wydzielania śliny. W pierwszym etapie występuje bodziec bezwarunkowy (czyli pokarm) oraz bodziec obojętny (czyli dzwonek); pokarm wywołuje wydzielanie śliny. Ta sytuacja zostaje wielokrotnie powtórzona. W drugim etapie występuje dzwonek, który dotychczas pełnił funkcję bodźca dodatkowego i obojętnego; dzwonek nabył właściwości bodźca bezwarunkowego, mimo że w niczym nie przypomina pokarmu.

Odruch warunkowy jest wyuczony i nabyty poprzez ćwiczenia, czyli uczenie się. Kształtowanie odruchu warunkowego umożliwia różnorodne przystosowanie się człowieka do wymogów środowiska. Odruchy warunkowe tworzą się w ciągu życia pod wpływem zmiennych warunków środowiska. W tworzeniu się odruchów warunkowych biorą udział zmysłowe sygnały oraz słowo, zdanie. W przypadku psa Pawłowa istotą odruchu warunkowego jest wyuczony i zapamiętany bodziec warunkowy, umożliwiający asocjację: dzwonek – pokarm; wywołujące ślinienie.

2. Odruch bezwarunkowy a odruch warunkowy.

Zmiany w otoczeniu wywołują odpowiednie zmiany w sterowaniu ruchem. Żeby organizm mógł istnieć muszą być wykształcone określone reakcje ruchowe na bodźce otoczenia, czyli musi być zachowana równowaga pomiędzy wymaganiami środowiska i możliwościami ruchowymi.

Do czego służą odruchy? Dzięki odruchom dokonuje się regulacja równowagi między możliwościami ruchowymi organizmu a środowiskiem.

Kiedy człowiek wykonuje ruchowe odruchy warunkowe, wyuczone, nabyte, nie zastanawia się nad nimi ani ich nie analizuje. Z nich rozwijają się przyzwyczajenia psychiki sterowania ciałem oraz motoryczne umiejętności pozytywne i negatywne. Odruchy mogą wywołać poczucie winy, nienawiści, złości, napięć, lęku, depresji i inne reakcje destrukcyjne.

Odruch (łac. reflexus) – to mimowolna reakcja organizmu na bodziec (akcję) w obrębie organizmu lub ze środowiska, przejawiająca się jako czynność ruchowa, wydzielnicza lub wydalnicza.

Podstawę czynności układu nerwowego stanowi odruch, zachodzący za pośrednictwem ośrodkowego układu nerwowego. Odruch ruchowy jest to reakcja ruchowa organizmu na podrażnienie, to utrwalony, automatyczny i powtarzalny sposób sterowania ciałem w odpowiedzi na konkretny bodziec. Odruch ruchowy zachodzi z udziałem centralnego układu nerwowego, lecz bez udziału świadomości.

Dwa podstawowe rodzaje odruchów to:

– odruch bezwarunkowy, wrodzony (np. podniesienie nogi przeciwnej i wyprostowanie nogi, której stopa stanęła na ostrym kamieniu, tzw. odruch skrzyżowanego wyprostu). Stanowi on bezpośredni wynik realizacji informacji genetycznej.

– odruch warunkowy, czyli nabyty (np. podniesienie ręki na polecenie “podnieś rękę”).

Funkcjonowanie ruchowe dziecka jest uwarunkowane istnieniem mechanizmów regulujących, pozwalających na przystosowanie się do zmiennych warunków otoczenia i samodzielnego życia. Posturalne reakcje odruchów bezwarunkowych wywołane są przez działanie bodźców organicznych, ale częściej przez bodźce pochodzące z otoczenia i przynoszące informacje ważne dla organizmu. Przykładem odruchu bezwarunkowego jest cofnięcie ręki gdy się oparzymy, kaszel, gdy do przewodu oddechowego wpadnie obce ciało, wydzielanie śliny, gdy pokarm dotknie śluzówki jamy ustnej. Odruchem wyprostnym będzie napięcię prostowników grzbietu, gdy ktoś nas popchnie do przodu. Wrodzone odruchy równowagi występują wtedy, gdy np. rusza tramwaj a my się nie trzymamy. Dziecko rodzi się z odruchami bezwarunkowymi, które stanowią o utrzymaniu życia. Odruch wrodzony jest charakterystyczny dla danego gatunku i przekazywany dziedzicznie.

Czynnikiem wyzwalającym odruchowe sterowanie ruchem jest np. głód (podnieta), ból. Ze względu na ciągłe zmiany sytuacji odruchy bezwarunkowe jako dziedziczne i niezmienne nie wystarczają.

Organizm, chcąc się przystawać do zmiennych sytuacji otoczenia, musiał wytworzyć nowe formy sterowania ruchem, które stanowią uzupełnienie dotychczasowych mechanizmów przystosowaczych.

Takimi mechanizmami nabywanymi w trakcie rozwoju są odruchy warunkowe.

Ruchowy odruch warunkowy jest to reakcja nabyta poprzez motoryczne uczenie się w ramach ćwiczeń. Powstanie kolejnego odruchu warunkowego wynika z zaprogramowanej powtarzalności (ćwiczeń) pewnej sytuacji oraz integracyjnej funkcji mózgu.

Przystosowanie do wymogów środowiska polega na warunkowaniu kolejnych odruchów i ich integrowanie. Takie wymogi stawia m.in. fizjoterapia skolioz, środowisko medialne, rodzice.

Jednym słowem ruchowy odruch warunkowy jest to nabyta reakcja ruchowa organizmu na bodźce środowiska, np. komenda słowna “prostuj się”. Po pewnym czasie bodziec warunkowy – komenda – wywołuje tę samą reakcję ruchową, co bodziec bezwarunkowy – popchnięcie pacjenta. Powstanie bodźca warunkowego musi poprzedzać analiza sygnału w obrębie mózgu. Dzięki odruchowi warunkowemu już sama komenda “prostuj się” zastosowana w domu powoduje reakcje prostowników tułowia

3. Behawioryzm . W behawioryzmie Watsona i Skinnera zachowanie (reakcja ruchowa) (ang. behavior) jest kluczowym terminem. Reakcja ruchowa sprowadza się do postępowania zgodnego z sekwencją działań: określony bodziec z bezpośredniego środowiska przyrodniczego lub społecznego wywołuje (nie zawsze!) określone reakcje ruchowe w organizmie.

W psychologii, ale i w klasycznej fizjoterapii skolioz (kinezyterapii skolioz) od czasów Pawłowa, Watsona i Skinnera panuje osobliwe przekonanie co do zasadności przenoszenia wyników badań reakcji ruchowych zwierzęcia do reakcji ruchowych człowieka. Ta tendencja przewija się we współczesnych podręcznikach psychologii i fizjoterapii.

A przecież struktury wrodzone, determinujące predyspozycje sterowania ruchem człowieka, istotnie różnią się od predyspozycji sterowania ruchem szczura, psa, małpy. Oto przykład teoretycznej arogancji Skinnera: „Najnowsze prace wykazały, że używane metody można też bez poważniejszych modyfikacji przenieść na badanie zachowania ludzkiego”.

U psa Pawłowa w wyniku tresury przekształcającej odruchy bezwarunkowe w odruchy warunkowe – da się przewidzieć reakcje ruchowe (np. klasyczny przykład “podaj łapę”), zaś u człowieka reakcje ruchowe nie są konieczne (przewidywalne), lecz przygodne. Reakcji ruchowych człowieka nie da się przewidzieć (choć można snuć domniemania), gdyż nie wiadomo, czy są warunkowane odruchami bezwarunkowymi, psychicznymi odruchami warunkowymi, czy wolitywną aksjologią umysłu, czego nie zauważają klasyczni fizjoterapeuci.

Istotą klasycznej fizjoterapii skolioz są reakcje ruchowe indywidualne lub reakcje ruchowe w grupie, w ramach mechanizmu Bodziec-Reakcja, w kontekście potrzeby posturalnej według wymagań środowiska czy motywacji. W klasycznej fizjoterapii reakcje ruchowe pacjenta sprowadza się do postępowania, które narzuca fizjoterapeuta, zgodnego z sekwencją działań: określony bodziec (zazwyczaj komenda słowna) wywołuje określone reakcje ruchową w organizmie. Klasyczna fizjoterapia skolioz bierze w nawias świadomość i umysł (choć niektóre metody wskazują na jej istotną rolę, co jest brakiem zrozumienia istoty świadomości); wedle twórców metod fizjoterapeutycznych skolioz jedynym mechanizmem wykorzystywanym w kształtowaniu (poprawianiu) wadliwego sterowania ruchem jest schemat B-R.

Eksperyment Pawłowa wykazał możliwość zastąpienia bodźca bezwarunkowego (mięso) bodźcem warunkowym (dźwięk kamertonu) zachowując tę samą reakcję, czyli wydzielanie się śliny u psa. Zob. M.E.P. Seligman, E.F. Walker, D.L. Rosenbahn: Psychopatologia. Tłum. J. Gilewicz, A. Wojciechowski. „Zysk i S-ka Wydawnictwo” Poznań 2003, s. 119.

Wspomniany proces zastąpienia bodźca bezwarunkowego bodźcem warunkowym (komendą słowną fizjoterapeuty) zakwalifikowano jako proces motorycznego uczenia się. Każda terapia skolioz jest oparta na mechanizmie motorycznego uczenia się.

Skoro klasyczny fizjoterapeuta nie jest psychologiem czy kognitywistą, nie zajmuje się psychiką, czyli czymś, czego nie da się zmysłowo badać. Z tego powodu fizjoterapia klasyczna nie zajmuje się regulacjami psychiki i umysłu wpływającymi na reakcje ruchowe (korekcyjne). Tymi regulacjami zajmuje się kognitywny fizjoterapeuta.

Warto zauważyć, iż ten charakterystyczny rys jest ciągle obecny w badaniach fizjoterapeutycznych metod: jest mnóstwo teorii i szczegółowych formowanych ad hoc, lecz brak jest teorii fundamentalnej. Warto dodać, że odkrycie Pawłowa (ale też Watsona, Skinnera, Thorndike‘a), które dotyczy teorii motorycznego uczenia się zwierząt (czyli tresury), wyznaczyły kierunek fizjoterapii poszukiwań zwierzęcej strony sterowania ruchem u człowieka.

Klasyczna fizjoterapia, według kognitywistów, to inaczej fizjoterapeutyczna 'tresura’ pacjenta.