Zachowania posturalne oparte na posturalnych odruchach bezwarunkowych są przewidywalne. Zachowania oparte na odruchach warunkowych, czyli wyuczonych, są częściowo przewidywalne w środowisku rodzinnym czy szkolnym, natomiast w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych mogą być przewidywalne — to jedna z tez mojego modelu badawczego.
Dwa środowiska człowieka
Człowiek żyje jednocześnie w środowisku przyrodniczym i społeczno-kulturowym. To drugie jest niezbędne do pojawienia się świadomości i języka. Nie jest natomiast warunkiem rozwoju popędów, instynktów i pierwotnych reakcji posturalnych, choć może wpływać na sposób ich kształtowania.
W modelu bodziec–reakcja fizyczny albo psychiczny bodziec ze środowiska wywołuje fizyczną bądź psychiczną reakcję. Autor bodźca nie potrafi przewidzieć każdej konkretnej konsekwencji wewnątrz organizmu. W Posturalnym Oddziaływaniu Neurofizjologicznym ta reakcja może jednak stać się podstawą kolejnego bodźca warunkowego, prowadzącego do nieuświadomionej reakcji posturalnej.
Na etapie oddziaływania środowiska na wrodzone struktury mózgu dziecka konkretny bodziec może wywołać jedną z wielu reakcji. Rodzic lub terapeuta nie jest w stanie z góry wskazać dokładnej reakcji i wszystkich jej konsekwencji; może jedynie formułować hipotezy, które następnie trzeba badać.
Neurofizjologia pokazuje, że za pomocą powtarzanych ćwiczeń można przechodzić od odruchów bezwarunkowych do warunkowych. Klasycznymi przykładami pozostają doświadczenia Pawłowa i Skinnera, które omawiam szerzej w artykule o warunkowaniu i uczeniu posturalnym.
Co jest wrodzone, a co nabyte?
Kompetencje neurobiologa dotyczą przede wszystkim struktur i procesów wrodzonych. To, co nabyte — na przykład wiedza czy informacja kształtowana kulturowo — staje się również przedmiotem psychologii. Neurofizjologia Posturalna musi jednak badać nie tylko posturalne odruchy bezwarunkowe, lecz także warunki powstawania posturalnego bodźca warunkowego.
Środowiskowy bodziec, na przykład komenda „podnieś nogę”, może uruchamiać świadome lub nieświadome procesy mózgu i psychiki. Procesy psychiczne mają wymiar subiektywny, dlatego ich obecność komplikuje model badawczy.
W praktyce fizjoterapeuta spotyka się też z problemem woli: dziecko może nie chcieć ćwiczyć, wykonywać zadanie niedbale lub symulować pracę. Pominięcie woli, rozumu i systemu wartości nie usuwa tego problemu. Oznacza jedynie, że badanie obejmuje wyłącznie biologiczny i reaktywny wymiar człowieka.
Od uczenia do nawyku
Doświadczenia Pawłowa i Skinnera pokazują, że określonych zachowań można uczyć według przyjętego wzorca. Sugerują również możliwość uczenia zachowań posturalnych określonych przez społeczno-kulturowy wzorzec postawy.
Tym tropem podąża ortopedyczna fizjoterapia skolioz związana z SOSORT oraz metodami FITS i Schroth. Zakłada się w niej, że wielokrotne, świadome odwzorowanie wzorca korekcyjnego doprowadzi do przekształcenia go we wzorzec habitualny, czyli nieświadomy. Samo założenie nie wystarcza jednak jako dowód, że taki proces rzeczywiście zachodzi.
Zachowanie posturalne jest konsekwencją dwóch konfiguracji:
- wrodzonych posturalnych odruchów bezwarunkowych, które determinują nieświadome działanie mięśni posturalnych;
- odruchów nabytych i wyuczonych przez środowisko, które mogą uruchamiać świadome lub nieświadome procesy korowe i podkorowe.
Posturalny odruch warunkowy jest głęboko zakorzeniony w strukturach mózgu podkorowego. Dlatego trwała zmiana zachowania posturalnego nie może być utożsamiana wyłącznie ze świadomym odtworzeniem pozycji podczas ćwiczenia.
W czwartej części opisuję, jak PON ma formować nieświadomą Neurofizjologię Posturalną.
