W doświadczeniu Pawłowa bezwarunkowym bodźcem powodującym wydzielanie śliny jest obecność pokarmu w pysku psa. Podczas jedzenia zwierzę rejestruje jednak wiele innych elementów: widok i zapach pokarmu, dźwięki oraz obecność człowieka. Każdy z nich może stać się bodźcem warunkowym, jeśli będzie regularnie poprzedzał karmienie.
Pawłow zauważył, że psy reagują na jedzenie, ale początkowo nie ślinią się na dźwięk dzwonka. Zaczął uruchamiać dźwięk przed podaniem pokarmu. Po wielu powtórzeniach sam dzwonek wywoływał ślinienie, mimo że pokarm nie był jeszcze obecny.
Jak powstaje odruch warunkowy?
W pierwszym etapie występują dwa bodźce: bezwarunkowy, czyli pokarm, oraz obojętny, czyli dzwonek. Pokarm wywołuje wydzielanie śliny. Sytuacja jest wielokrotnie powtarzana.
W drugim etapie dzwonek traci neutralny charakter. Staje się bodźcem warunkowym, chociaż sam w niczym nie przypomina jedzenia. Organizm nauczył się związku między dźwiękiem a nadchodzącym pokarmem.
Odruch warunkowy opisany przez Pawłowa jest reakcją wyuczoną i nabytą dzięki powtórzeniom, czyli uczeniu się. W przypadku człowieka należy jednak odróżnić mechaniczne warunkowanie od wychowania, które obejmuje rozum, wolę i wartości. Sprowadzanie wychowania dziecka do systemu „kija i marchewki” byłoby w istocie tresurą.
Odruch posturalny
Posturalny odruch warunkowy, związany z czynnością struktur podkorowych, również może być wyuczony poprzez ćwiczenia posturalne. Nie istnieje jednak prosty odpowiednik „posturalnego wychowania” opartego wyłącznie na odruchach podkorowych.
Posturalny odruch warunkowy można podtrzymywać, wzmacniać albo wygaszać. Pozwala to organizmowi różnorodnie przystosowywać się do środowiska, w tym do społeczno-kulturowych wzorców postawy.
Odruchy te powstają przez całe życie pod wpływem zmiennych ułożeń kończyn i tułowia. W ich tworzeniu uczestniczą sygnały proprioceptywne pochodzące z ciała motorycznego i generowane w kontakcie ze środowiskiem.
Istotą odruchu warunkowego jest warunek zaistnienia bodźca wyuczonego. W doświadczeniu Pawłowa zapamiętany dzwonek umożliwia skojarzenie: dźwięk zapowiada pokarm, a organizm uruchamia wydzielanie śliny. Wyuczony bodziec warunkowy umożliwia zatem asocjację między zdarzeniami, które pierwotnie nie były ze sobą związane.
Eksperyment Skinnera
W eksperymencie Skinnera głodny szczur umieszczony w specjalnej klatce podejmuje działania orientacyjne i przypadkowo odkrywa dźwignię. Po jej naciśnięciu otrzymuje porcję pokarmu lub wody. Po skojarzeniu tych zdarzeń zwierzę zaczyna używać dźwigni wtedy, gdy jest głodne lub spragnione.
Model Skinnera rozwija problem wzmacniania zachowania, ale jego podstawy pozostają zakorzenione w odkryciach Pawłowa. Dla mojego modelu kluczowe pytanie brzmi: czy podobny mechanizm powtarzania, kojarzenia i wzmacniania może świadomie zaprojektować warunki powstawania automatycznej reakcji posturalnej?
Rozróżnienie odruchów omawiam dokładniej w tekstach o posturalnym odruchu bezwarunkowym i warunkowym.
