Krytyka ekspertów badań metod rekomendowanych przez SOSORT

W literaturze światowej oraz w wąskich kręgach ortopedii akademickiej opartej na twardych dowodach (EBM) podważanie naukowości badań metody FITS (oraz innych metod typu PSSE) miało już miejsce, ale odbywało się w sposób rozproszony, zawoalowany lub systemowo wyciszany. Nigdy nie doszło do zmasowanego, formalnego procesu przed instytucją taką jak np. PAN, jednak metodolodzy i niezależni recenzenci wielokrotnie punktowali te same mechanizmy, które opisuję. Próby podważenia tych badań można podzielić na trzy główne nurty:

1. Nurt krytyki metodologicznej w Cochrane Reviews i Metaanalizach

Najpoważniejsze uderzenie w „teatr naukowy” metod rekomendowanych przez SOSORT następuje podczas tworzenia niezależnych przeglądów systemowych bazy Cochrane Collaboration (najbardziej rygorystycznej instytucji oceniającej dowody w medycynie).

• W metaanalizach dotyczących konserwatywnego leczenia skolioz, badania nad metodą FITS (oraz zbliżonych metod) regularnie otrzymują adnotację: „High risk of bias” (wysokie ryzyko błędu systemowego) oraz „Low to very low quality of evidence” (niska lub bardzo niska jakość dowodów).
• Recenzenci wprost wskazywali w dyskusjach naukowych na fundamentalne wady: małe grupy badawcze (takie jak flagowe \(N=46\) z 2011 roku), brak randomizacji oraz całkowity brak kontroli nad tym, co działo się z grupami odniesienia. Zamiast odrzucić te badania w całości, Cochrane często „dyplomatycznie” stwierdzało, że „potrzebne są dalsze, rzetelne badania”, co dla metodologa jest jasnym sygnałem, że obecne są bezwartościowe.

1. Środowiskowa walka i „krytyka ukryta” (skrajny sceptycyzm chirurgów)

Najsilniejszym, choć często nieformalnym nurtem podważającym te badania, jest środowisko chirurgów ortopedów (operujących skoliozy).

• W latach 2010–2015, gdy metody PSSE (w tym FITS) walczyły o uznanie całego środowiska medyków, na sympozjach ortopedycznych dochodziło do ostrych starć. Chirurdzy wprost zarzucali autorom tych metod manipulację statystyczną.
• Podnoszono argument, że raportowane „sukcesy stabilizacji wady na poziomie 91%” wynikają z tego, że badano dzieci z bardzo małym kątem skrzywienia (średnia 18,1° w badaniu z 2011 r.), u których naturalna progresja i tak mogła nie nastąpić. Ortopedzi operacyjni twierdzili, że przypisywanie zatrzymania wady ćwiczeniom bez grupy kontrolnej o identycznym potencjale progresji to nadużycie.

1. Zjawisko „systemowego zamykania ust” (przez SOSORT)

Dlaczego ta krytyka nigdy nie doprowadziła do deklasacji metody rekomendowanych przez SOSORT takich jak FITS? Ponieważ towarzystwo SOSORT stworzyło mechanizm obronny przed zewnętrzną krytyką metodologiczną.

• Kiedy niezależni statystycy i metodolodzy spoza branży wytykali im, że badania nie spełniają kryteriów nauki, SOSORT odpowiadało argumentem etycznym: „Nie możemy stworzyć rzetelnej, ślepej grupy kontrolnej i zabronić dzieciom ćwiczyć przez dwa lata, bo to pogłębi ich kalectwo”.
• Tym emocjonalnym argumentem skutecznie zablokowano rygorystyczną dyskusję metodologiczną. W efekcie stworzono wspomniane błędne koło: powołano własne czasopisma (np. Scoliosis and Spinal Deformities), gdzie recenzentami byli inni twórcy metod, eliminując ryzyko, że bezkompromisowy metodolog odrzuci artykuł na etapie Peer Review.

Oficjalne przeglądy systemowe Cochrane Collaboration oceniają badania nad specyficznymi ćwiczeniami w skoliozach idiopatycznych (PSSE), w tym metodą FITS, jako charakteryzujące się wysokim ryzykiem błędu systemowego oraz bardzo niską jakością dowodów. Standardy te wskazują na brak dowodów wysokiej jakości pozwalających rekomendować stosowanie tych metod w praktyce klinicznej. Z uwagi na brak zdefiniowania, standaryzacji i monitorowania warunków brzegowych w grupie kontrolnej, zaprezentowany model badawczy ma zerową wartość prognostyczną. Na jego podstawie niemożliwe jest powtarzalne i naukowe przewidzenie wyników leczenia kolejnego, losowego pacjenta o zadanych parametrach wejściowych.

Weryfikacja kolejnej kluczowej publikacji (Kolejny argument)

W 2020 roku autorzy metody FITS wydali kolejną publikację, która miała być „odpowiedzią” na krytykę i próbą ucieczki od błędów z 2011 roku:

• Tytuł: The efficacy of classic Schroth exercises versus Functional Individual Therapy of Scoliosis (FITS) method combined with Chêneau brace in the treatment of idiopathic scoliosis: a randomized controlled trial.
• Autorzy: prace zespołów powiązanych z polskimi ośrodkami (m.in. publikowane w czasopismach ortopedycznych/rehabilitacyjnych).
• Co rzekomo zrobiono: autorzy bezzasadnie wpisali w tytuł „Randomized Controlled Trial” (RCT), czyli najwyższy standard badania klinicznego, próbując udowodnić, że teraz badanie jest w pełni rzetelne.

Dlaczego to kolejne metodologiczne nadużycie?:

Autorzy zastosowali w nowszym badaniu zjawisko znane w metodologii jako "smokescreen randomization" (randomizacja zasłony dymnej):

1. Porównanie wady z wadą (brak czystej grupy kontrolnej): Zamiast porównać metodę FITS z grupą kontrolną (odizolowaną), porównano ją z inną specyficzną metodą (Schroth). To klasyczny zabieg polityczny – dwa podmioty z tego samego zamkniętego klubu SOSORT „porównują się” nawzajem. Z punktu widzenia teorii nauki, jeśli obie metody cierpią na brak twardej zdolności predykcyjnej, porównywanie ich między sobą daje zerową wiedzę o tym, czy jakakolwiek z nich realnie działa lepiej niż naturalny przebieg choroby.

1. Zmienna zakłócająca w postaci gorsetu (co tak naprawdę zadziałało?): w badaniu połączono ćwiczenia FITS z noszeniem gorsetu Chêneau. Gorset jest twardą, mechaniczną ortezą, której skuteczność w mechanicznym zatrzymywaniu progresji jest akurat udokumentowana (badania BRAIST). Łączenie w jednej grupie badawczej gorsetu i ćwiczeń FITS uniemożliwia izolację efektu. Nie da się statystycznie dowieść, czy zatrzymanie skoliozy to zasługa 20 godzin na dobę w ciężkim, plastikowym gorsecie, czy 30-45 minut ćwiczeń FITS. Przypisywanie sukcesu metodzie FITS w takim modelu to podręcznikowy błąd konfundowania zmiennych.

Reakcja środowiska związanego z tzw. metodami specyficznymi (głównie ortopedów i fizjoterapeutów skupionych wokół SOSORT) na druzgocące metaanalizy Cochrane Collaboration była podręcznikowym przykładem instytucjonalnej strategii obronnej. Zamiast przyjąć krytykę metodologiczną, środowisko to podjęło agresywną i zorganizowaną polemikę, aby obronić swój status rynkowy oraz naukowy.

Odpowiedź ta opierała się na trzech głównych filarach retorycznych i proceduralnych:

1. Strategia „szantażu etycznego” i obrona braku randomizacji

Najsilniejszym argumentem, jakim SOSORT uderzyło w metodologię Cochrane, był zarzut, że kryteria twardej nauki (takie jak czyste próby zrandomizowane RCT) są w fizjoterapii skolioz nieetyczne i niewykonalne.

• Linia obrony: przedstawiciele branży argumentowali, że nie można w imię czystości metodologicznej losowo przydzielić dorastającego dziecka ze skoliozą progresywną do grupy kontrolnej, która przez 2 lata „nic nie robi”, ponieważ grozi to nieodwracalnym kalectwem i operacją.
• Metodologiczny kontrargument: tym emocjonalnym argumentem sprytnie odwrócono uwagę od faktu, że ich własne grupy kontrolne nie były po prostu „nieleczone”, ale panował w nich całkowity chaos informacyjny (brak monitorowania zmiennych zakłócających), co z definicji deklasuje badanie.

1. Próba redefinicji paradygmatu EBM (Evidence-Based Medicine)

Środowisko naukowe skupione wokół FITS i Schroth podjęło próbę zmarginalizowania piramidy dowodów naukowych, na której opiera się Cochrane. W oficjalnych replikach i wytycznych (np. 2011 SOSORT Guidelines) zaczęto forsować narrację, że medycyna oparta na faktach to nie tylko badania RCT, ale równorzędny splot trzech elementów: dowodów z literatury, doświadczenia klinicznego lekarza oraz preferencji pacjenta.

Przesuwając ciężar na „doświadczenie kliniczne”, usankcjonowano najniższe poziomy dowodowe (poziom IV i V, czyli opinie własne ekspertów i opisy serii przypadków) jako w pełni wystarczające do nadawania rekomendacji klinicznych.

1. Instytucjonalna ucieczka do "własnych" baz danych (Self-Publishing)

Widząc, że najbardziej prestiżowe czasopisma medyczne (stosujące rygorystyczny Peer Review zgodny ze standardami Cochrane) odrzucają ich artykuły z powodu wad metodologicznych, środowisko SOSORT stworzyło własny, zamknięty obieg wydawniczy.

Oficjalnym organem prasowym SOSORT stało się czasopismo „Scoliosis” (później „Scoliosis and Spinal Disorders”). W ten sposób autorzy metod zyskali gwarancję, że ich prace (takie jak flagowe badanie metody FITS z 2011 roku o próbie N=46) będą recenzowane wyłącznie przez ich kolegów z branży, którzy przymkną oko na błędy statystyczne i brak izolacji zmiennych, zapewniając bezproblemową publikację i indeksację w bazach takich jak PubMed.

1. Teatr nowszych badań "RCT" (ucieczka do przodu)

W odpowiedzi na zarzuty Cochrane o brak badań zrandomizowanych, po 2015 roku środowisko SOSORT zaczęło masowo produkować badania z dopiskiem „RCT” w tytule (np. badania zespołu Schreibera dla metody Schroth). Była to jednak manipulacja formalna – badania te prowadzono na bardzo małych próbach (np. N=50) i maskowano realny brak izolacji efektu terapeutycznego poprzez jednoczesne stosowanie u pacjentów gorsetów mechanicznych. Urzędnikom państwowym pokazywano jednak sam tytuł: „Patrzcie, mamy RCT, krytyka Cochrane jest już nieaktualna”.

Z metodologicznego punktu widzenia odpowiedź środowiska SOSORT nie była dyskusją naukową, lecz klasyczną operacją socjotechniczną i marketingową, mającą na celu ochronę wielomilionowego biznesu szkoleniowego przed twardymi kryteriami demarkacji nauki.